amerigo
over kunst, cultuur & reis boeken by Erwin Nas

Peter Sloterdijk

Het spreken over schuim plaatst de eigen volumes van de communicerede eenheden op de voorgrond. Hiermee kan men de relatieve autonomie van zinproducties en hun loskoppeling van sociale functies zoal niet doordenken dan toch aanschouwelijk maken.

Niklas Luhmann maakte van deze mogelijkheid gebruik toen hij het volgende verklaardde : wanneer samenlevingsstructuur en samenlevingssemantiek los van elkaar komen te staan, ontstaat »schuim«. In het discours van de systeemtheorie staat deze uitdrukking voor het effect van inflatoire zinproducties, die min of meer los van sociale functie-imperatieven woekeren.

In die zin zou de semantiek, net als de muziek, een demonisch gebied vormen : ze leidt ons binnen in een rijk waarin individuen en groepen met hun invallen, hun bepalingen en afgronden alleen staan. Er is geen uitwendige realiteitsnorm die de eigenzinnige uitwassen van hun taal effectief kan controleren ; en er is geen waarheidsfilter die het houdbare en het onhoudbare in hun beweringen van elkaar kan scheiden. 145

Zonder het uiteen vallen van samenlevingsstructuur en semantiek zouden »samenlevingen« hun leden geen ruimte laten voor vrijheidservaringen, omdat het juist de functie van het disfunctionele is om speelruimte voor het individu te creëren. Waar volgens de theorie van Luhmann schuim ontstaat, daar komt vrijheid concreet aan bod - vrijheid in de zijn van emancipatie van het individu tegenover het gedwongen functioneren en in de zin van bevrijding van het spreken over het invullen van formulieren voor ware beweringen.

Is vanuit dit persepctief gezien de »kunst van van de samenleving« over het geheel genomen niet een rijk van het schuim ? - een verrassend niet-aansluiten bij het reële op een duidelijk aangegeven, voor afwijkingen vrijgegeven plaats ? En valt de moderne »samenleving« als geheel niet onder de wet van de steeds groter wordende ruimte voor bevlieging en luxe ?

[145] De bezorgdheid om deze scheiding deelt Jacques Poulain met Arnold Gehlen.

Erwin Nas - kunst, cultuur & reizen - amerigo, 2017