amerigo
boeken over kunst & cultuur en reis boeken

Tijdens een verblijf in de zomer in universiteitsstad Freiburg-im-Breisgau, in het Duitse Zwarte Woud vlakbij de Franse grens, las ik in de universiteitskrant een opmerkelijk interview met historicus Markus Wolter. Zijn zoektocht op het internet naar gegevens over kamparts Josef Mengele leidde tot opmerkelijke resultaten. Met dank aan de zoekmachine !

SS-arts Josef Mengele in Freiburg en Auschwitz

Cornelia Frenkel van de universiteitskrant van Freiburg in gesprek met de historicus Markus Wolter

Nazi criminelen werden na 1945 zelden vervolgd en ontliepen hun straf, zo ook concentratiekamparts Josef Mengele [1911-1979], die in Auschwitz actief betrokken was bij de moord op ontelbaar veel mensen. Voor de jonge Bondsrepubliek en de geallieerden was de wederopbouw belangrijker dan de verwerking van het verleden : het in 1958 eindelijk opgerichte Ludwigsburger Centraal Bureau voor de opsporing van nazi-misdaden werd van alle kanten tegengewerkt.

Ook tijdens de Frankfurter Auschwitz-processen in 1963 werd Jozef Mengele niet vastgezet ; hij had in Auschwitz geëxperimenteerd met tweelingen en kleine mensen en mensen voor de gaskamer geselecteerd. Na de oorlog verborg hij zich eerst in Duitsland en arriveerde in 1949 in Buenos Aires, alwaar het Duitse consulaat hem een pas op zijn echte naam uitreikte. Later verbleef hij onopgemerkt in Brazilië.

Historicus Markus Wolter kon wat betreft Josef Mengele een onderzoekskloof dichten ; zijn opmerkelijk en nauwgezet onderzoek over dit onderwerp is verschenen in het tijdschrift van de Historische Vereniging Breisgau. Cornelia Frenkel van het Universiteitsmagazine UNIversalis-Zeitung heeft hem geïnterviewd.

UNIversalis : Heer Wolter, u hebt tien onbekende brieven van Mengele ontdekt en de tekst hiervan getranscribeerd en historisch geduid. Hoe is u dat gelukt ?

Markus Wolter : Tussentijds kwam nog een elfde brief boven water ; evenals de eerder genoemde tien veldpostbrieven, geschreven tussen 1942 en 1944 aan Oostfront en in Auschwitz en verstuurd aan zijn vrouw Irene in Freiburg. In het kader van mijn onderzoek naar Josef Mengeles persoonlijke relatie met Freiburg heb ik eerst de tot dan toe bekende, spaarzame, feiten over de zaak »Mengele in Freiburg« onderzocht. Hieruit bleek dat de adresgegevens in de administratie van de stad Freiburg en het arrestatiebevel uit 1959 onjuist waren.

In mijn poging om de werkelijke adresgegevens en verblijfplaatsen van Mengele in Freiburg na 1940 te achterhalen, leidden mijn zoekopdrachten op het internet mij enigszins onverwacht tot de genoemde elf Mengele-brieven. De brieven waren in de afgelopen vijf jaar door Europese en Amerikaanse veilinghuizen aangeboden.

Hoge resolutie beelden van de brieven uit de veilingcatalogi maakten een geannoteerde transcriptie mogelijk ; ook het woonadres in Freiburg van het gezin Mengele in de jaren 1940-1944 kon zo eenvoudig worden aangetoond : Sonnhalde 81, Freiburg. Bovendien lukte het voor het eerst bekende foto's van Mengle in Freiburg te lokaliseren.

UNIversalis : Tot 1985 werd Josef Mengele wereldwijd gezocht, hij was echter reeds in 1979 overleden. Waarom is de SS-er nooit gevonden ? Welke rol speelt hierbij de Duitse politiek en justitie ?

Markus Wolter : De samenloop van nalatigheid, halfslachtigheid en gemaakte fouten in de vervolging van Josef Mengele door de Duitse autoriteiten is een breed terrein. De complexe geschiedenis hiervan is uitgebreid gereconstrueerd in de Mengele-monografieën van Gerald Posner [1986] en Ulrich Völklein [1999].

Dat hierin de stad Freiburg hierin slechts een marginale rol wordt toegewezen, enkel als de plaats van het laatst geregistreerde adres van voor 1945 in verband met het eerste arrestatiebevel van de officier van justitie uit Freiburg, heeft me genoodzaakt dit nader te onderzoeken.

UNIversalis : Al deze brieven zijn gericht aan zijn vrouw Irene Mengele ; ze woonde bij haar ouders Harry en Elise Schoenbein, die in 1940 vanuit Leipzig naar Freiburg waren verhuisd.

Zelfs eind '44 stelt Josef Mengele aan zijn familie nog voor naar Auschwitz te verhuizen, kort voordat het kamp werd bevrijd, waaruit hij uiteindelijk op 17 januari 1945 vluchtte voor het Rode Leger. Was deze man werkelijk blind voor de realiteid en zijn dwaling ?

Markus Wolter : Wat voor mij nieuw was, was dat de leiding van Auschwitz-Birkenau in beginsel hereniging van familieleden van het SS-kamp-personeel mogelijk maakte en ook wenselijk achtte.

Het van alle gemakken voorziene »SS-woonverblijf« was tot 1944 ingericht voor regelmatig bezoek en langer verblijf, het was zelfs berekend op zogenaamde »verhuizing« en »instroom« van familieleden van SS-daders naar Auschwitz ; zij leefden in het zicht van de Holocaust een ogenschijnlijk »normaal gezinsleven«. Ook Irene Mengele bezocht haar man meerdere keren in Auschwitz en vaak voor een aantal maanden.

Dat Mengele zijn vrouw eigenlijk nog rond Kerst '44 per brief aanspoorde om te kiezen voor een vertrek vanuit Freiburg, respectievelijk Günzburg, en ook de negen-maanden-oude zoon Rolf mee te brengen - hij had het bedje al klaar staan - kan met een gebrek aan realiteitszin of gezond verstand niet afdoende worden verklaard.

UNIversalis : Meer dan opmerkelijk is ook hoe Mengele zijn vrouw aanspreekt in de brieven als »lieve Fraule«, »lieve Schingele«, »kleine Dummerle« en »Butzele«. Staat dit kinderlijk zelfvertrouwen specifieke conclusies toe ?

Markus Wolter : Wanneer men als historicus Mengeles privé-brieven probeert te duiden en daaruit een zelfbeeld of een visie op de wereld van deze SS-er probeert te distilleren stuit natuurlijk op methodologische grenzen ; strikt genomen onttrekt Mengeles-dader-typologie zich aan de historisch-wetenschappelijke methodologie en methodiek. Hulp uit de psychologie of psychopathologie kan nuttig zijn om niet geheel zonder reactie te blijven op de vraag, of een tegelijk gewone als door-en-door slechte persoonlijkheid als Mengele in Freiburg en Auschwitz-Birkenau, zich bewegend tussen een banaal privé-leven en een SS-betrekking in de ziekenboeg van een vernietigingskamp, überhaupt te bevatten is.

UNIversalis : Pas in 1985 werd in Zuid-Baden publiekelijk bekend dat Josef Mengele een relatie met Freiburg had, zijn zoon en vrouw woonden destijds hier. Waarom heeft men dat niet eerder ontdekt ?

Markus Wolter : In feite waren enkelen daarvan op de hoogte, althans in Freiburg was het bekend. Van vroegere klasgenoten van Rolf Mengele op het Freiburgse Berthold Gymnasium heb ik vernomen dat Mengele's zoon in de eindexamenklas 1964 op zijn vader is aangesproken en openlijk met zijn misdaden is geconfronteerd ; het docentencorps had daarentegen ervoor gekozen Rolf Mengele in bescherming te nemen.

Tot voor kort, zeker de eerste naoorlogse decennia was het niet gebruikelijk, ook in Freiburg niet, hier geboren of hier gevestigde zonen en dochters van de stad tot onderwerp te nemen van een lokaal historisch onderzoek naar nazi-misdaden. Pas nadat in 1985 de toenmalige burgemeester dr. Rolf Böhme een telefoontje van een journalist van de Washington Post ontving, die hem van Mengeles persoonlijke relatie met Freiburg op de hoogte stelde, kreeg deze zaak geleidelijk aan wat aandacht.

UNIversalis : Uiteindelijk bleek ook, dat Josef Mengele in Brazilië meermaals door familieleden is bezocht, die ook het overlijden van de gezochte Nazi-misdadiger geheim hielden. Had dit soort medeplichtigheid voor de betrokken geen juridische repercussies ?

Markus Wolter : Consequenties had dit pas dan gehad als het tijdig ontdekt was ; meer precies in juridische zin : voor het verstrijken van de verjaringstermijn van de overtreding van obstructie van de rechtsgang [5 jaar na Mengeles dood]. De samenzwering van de familie Mengele was helaas ook in dit verband succesvol.

UNIversalis : Vanwege de brieven is niet in het minst de relatie met het Kaiser Wilhelm Instituut [KWI] voor Antropologie [nazaat is het huidige Max Planck Instituut] in Berlijn bewezen ; bij de directeur hiervan - Otmar von Verschuer - was Mengele sedert 1937 eerst assistent, later promovendus. Gedurende zijn tijd in Auschwitz heeft Mengele het instituut van »menselijk materiaal« voorzien. Hoe laat zich zijn relatie met zijn promotor karakteriseren ?

Markus Wolter : Toen Mengele in januari 1943 van het oostfront naar een SS reserve-eenheid in Berlijn werd overgeplaatst, ontmoette hij vrijwel onmiddellijk zijn begeleider en mentor Verschuer, zijn »baas«, zoals hij hem in 1944 in een brief naar Freiburg noemde.

Verschuer informeerde emeritus Eugen Fischer in Freiburg uitvoerig over Mengeles medewerking aan het KWI. Het was dan ook Verschuer die zijn assistent Mengele de »onderzoeksfaciliteiten« van Auschwitz-Birkenau aanbeval en diens aanstelling in het concentratie- en vernietigingskamp in mei 1943 regelde ; overigens in opdracht van en gefinancierd met fondsen van het Duits Wetenschappelijk Instituut [Deutsche Forschungsgemeinschaft].

UNIversalis : De vele duizenden handgeschreven pagina's, de nalatenschap van zijn vader, heeft Rolf Mengele blijkbaar verkocht aan Burda Uitgeverij, die daaruit een reeks artikelen samenstelde voor het tijdschrift de »Bunte«. Daarna echter loopt het spoor van deze historische bronnen dood, ze werden niet verkocht aan een openbaar archief. Vervolgens verkocht in 2011 een Amerikaans veilinghuis de dagboeken van Josef Mengele aan een anoniem gebleven bieder. In het geval Mengele lijken zich vele factoren te culmineren, die elke opheldering helpen voorkomen.

Markus Wolter : De onder onbekende condities tot stand gekomen overhandiging van de dagboeken door Rolf Mengele aan Burda Uitgeverij in 1985, en door het opduiken van de particuliere brieven van Mengele op Amerikaanse en Europese veilingen in de periode 2011-2015 zijn, ten gunste van het snelle geld, historisch belangrijke documenten en foto's aan historische archieven voorbij gegaan. Ze werden als obsceen dure Nazi-devotionalia aangeboden door onbekende aanbieders aan anonieme kopers en daarmee voor serieus onderzoek onbereikbaar.

UNIversalis : Dat is mede door uw speurzin tenminste bekend geworden. Heer Wolter, heel hartelijk dank voor dit gesprek.

bron : Der SS-Arzt Josef Mengele zwischen Freiburg und Auschwitz, Im Gespräch mit : Der Historiker Markus Wolter - Cornelia Frenkel, UNIversalis-Zeitung, Sommer 2015, blz 14/15. literatur : Markus Wolter. Der SS-Artz Josef Mengele zwischen Freiburg und Auschwitz. Ein örtlichter Beitrag zum Banalen und Bösen. Zeitschrift des Breisgau-Geschichtsvereins »Schau-ins-Land«. 133. Jahrbuch 2014, blz 149-189, ISSN 14342766.

[Bovenstaande niet-geautoriseerde vertaling vanuit het Duits naar het Nederlands is van Erwin Nas.]

9789061006350 Feldpost - Josef Mengele Günzburg und der Fall Josef Mengele

Günzburg Und Der Fall Josef Mengele, Die Heimatstadt Und Die Jagd Nach Dem NS-Verbrecher
Sven Keller
Schriftenreihe der Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte
tekst in het Duits, isbn 9783486645873, 211 blz, 2014, Walter De Gruyter Verlag

Josef Mengele, Nazi-arts, zijn leven, en misdaden
Anders Otte Stensager
isbn 9789061006350, 383 blz, 2014, Ad Donker Uitgeverij

De populair-wetenschappelijke biografie van Stensager is hoofdzakelijk gebaseerd op bronnenmateriaal dat is gepresenteerd in de jongste twee onderzoeken van Ulrich Volklein en Sven Keller. Deze historici hebben onafhankelijk van elkaar studie gemaakt van Mengeles dagboeken, van de dossiers van de openbare aanklager in Frankfurt en van de nagelaten correspondentie van de familie met Josef Mengele in de periode vanaf begin jaren zestig tot aan zijn dood in 1979 toen hij zich in Paraguay en Brazilie bevond en van zijn SS-dossier uit het Bundesarchiv in Berlijn.

Erwin Nas - kunst, cultuur & reizen - amerigo, 2017