amerigo
about arts, travel & books by Erwin Nas

Tilburg in de oorlogsjaren
1940-1945

Tilburg in de oorlogsjaren 1940-1945

Oorlogswederwaardigheden

interessante passages uit het boek / samenvatting

MEI 1940

De gebeurtenissen van Mei 1940
10 Mei 1940, fatale datum in de geschiedenis van ons land ! In de vroege morgenuren van die dag wordt het merendeel van de inwoners gewekt door ongewone geluiden. Er zijn vliegtuigen, veel vliegtuigen zelfs in de lucht. ...
Oorlog ? Niemand kan dat voorshands geloven, want er is immers geen oorlogsverklaring geweest. Oefeningen van het Nederlandse leger ? ... Van westelijke richting klinken geluiden van ontploffingen, afkomstig , zoals later bleek, van aanvallen op het vliegveld »De Molenheide« bij Gilze. - blz 30

Maar in de middaguren wordt men op wel eer ruwe wijze herinnerd aan de ernst van de toestand. Plotseling gieren enkele vliegtuigen naar beneden en harde slagen dreunen over de stad. Er vallen bommen aan de Bredaseweg, Bosscheweg en Heikant en in het centrum van de stad in de omgeving van het station. Alleen in het centrum vallen 11 brisant-bommen [waarvan één blindganger]. Verscheidene burgers werden dodelijk getroffen. - blz 30

's Anderendaags om vijf uur reeds, trokken Franse gemotoriseerde troepen de stad binnen. Zij werden door de bevolking op uitbundige wijze verwelkomd en gefeteerd met sigaretten, sinaasappelen, chocolade. Men gaf op gulle wijze, niet alleen omdat de komst van deze mannen de hoop deed leven, dat de vijand zou kunnen worden tegengehouden en verslagen, maar ook omdat men het de soldaten kon aanzien, dat ze reeds twe nachten en een dag op weg waren om ons land bijstand te verlenen : ze waren bestoft en ongeschoren, doch maakten de indruk volkomen fit te zijn. Na een kort oponthoud verlieten ze de stad weer in Oostelijke richting, de vijand tegemoet. - blz 30

Het was dan ook een ontgoocheling, toen reeds op de middaguren de eerste Nederlandse en Franse troepen thans uit Oostelijke richting, de stad binnenkwamen, om zich in Westelijke richting terug te trekken. - blz 30

Naarmate de uren verstreken nam de stroom van terugtrekkende troepen toe. In de late middaguren werden deze troepentransporten op de Bredaseweg over een afstand van Hulten tot in de bebouwde kom van Tilburg, door talrijke Duitse gevechtsvliegtuigen aangevallen. Alleen in de bebouwde kom hadden 12 bominslagen plaats, waarbij wederom enige burgerslachtoffers te betreuren vielen.

Wie kort na dit bombardement op de Bredaseweg was zal niet licht het beeld van vernieling vergeten, dat deze weg, anders een der mooiste wegen van ons land, toen bood. - blz 31


In het verdere verloop van de oorlog waren de oorlogsongevallen van geringe betekenis.

Om half twee in de nacht van 30 op 31 Juli 1942 werden de inwoners van een groot deel van de stad opgeschrikt door enige harde ontploffingen. Bominslag had plaats gehad aan de St. Josephstraat, op de hoogte waar de Hoogvensestraat in die straat uitkomt. - blz 35

Op 23 Mei 1944 vielen 2 Duitse bommen in een tuin op de hoek van de Tuinstraat - Willem II straat. Daarbij kwamen gelukkig geen persoonlijke ongevallen voor. - blz 35

VERZET

Reeds in 1941 waren in Tilburg drie verzetsorganisaties werkzaam en wel de Orde Dienst [O.D.], de Oranje-Wacht en de Geuzen. Besprekingen tussen deze drie om tot eenheid te komen hadden blijkbaar de aandacht getrokken, want reeds op 2 September 1941 werden 2 leden van deze organisaties gearresteerd. Op 12 December daaraanvolgend werden nog 10 van deze verzetslieden in hechtenis genomen. Van deze 12 personen zijn er 2 in concentratiekampen gestorven. - blz 54

Naarmate de druk van de bezetting zwaarder werd, vooraanstaande burgers als gijzelaars werden opgesloten en de deportatie van arbeiders begon, werd het verzet sterker. Dit verzet moet men splitsen in tweeën en wel in een ambtelijk verzet en het werk der verzetsgroepen. - blz 54

... deze ondergrondse strijd werd gevoerd in zo talrijke groepen en groepjes, dat een verslag daarvan noodzakelijk onvolledig zou blijven, om niet te zeggen, dat het onmogelijk is om een dergelijk verslag samen te stellen. - blz 55

Het ambtelijk verzet speelde zich op slechts enige openbare diensten af en wel voornamelijk op de afdeling Bevolking der gemeente-secretarie, het Gewestelijk Arbeidsbureau, de politie en de distributiedienst en leent zich daarom gemakkelijker tot een beschrijving.

Deze overschrijding der grenzen moge een bewijs vormen van het feit, dat hoewel hier op gronden van doelmatigheid een onderscheid wordt gemaakt tussen ambtelijk verzet en werk van verzetsgroepen, in werkelijkheid beide groepen niet gescheiden waren, maar nauw met elkaar in verbinding stonden en elkaar wederkerig steunden. - blz 55

De eerste wethouder was in die tijd evacuatiecommissaris en voerde als zodanig het beheer over het gehele Bureau. Met hem werd de personeelsuitbreiding besproken en hij bepleitte in de vergadering van Burgemeester en Wethouders steeds weer de personeelsuitbreiding voor het Evacuatiebureau. - blz 69

STUDENTEN

Enige ondergedoken studenten en andere geschikte personen kwamen op deze wijze als ambtenaar in dienst van de gemeente Tilburg. Zij werden officieel op arbeidscontract aangesteld, kregen een legitimatiebewijs en werkten van 's morgens vroeg tot 's avonds laat, vaak ook nog bij nacht. Het zijn juist deze stille werkers geweest, die het leeuwenaandeel van het werk hebben verricht en wier verdiensten ik persoonlijk hoger zou willen stellen dan van wie ook. - blz 69

Wij werkten achter de schermen. Het publiek kende ons niet. Zij echter gingen van huis tot huis. Zij bezorgden de valse ligitimatiebewijzen, de distributiebescheiden, de maandelijkse uitkeringen voor noodzakelijk levensonderhoud, de Z-kaarten enz. Bovendien waren zij het voornamelijk die de contacten onderhielden met andere plaatselijke groepen van illegale werkers. - blz 69

Aldus ontstond een nieuwe dienst der gemeente Tilburg, waarvan Burgemeester en Wethouders het bestraan officieel natuurlijk niet kenden, maar waarvan zij via de eerste wethouder, tevens evacuatie-commissaris, ongetwijfeld alles af wisten. - blz 69, 70

GROEP PETER

De distributie-ambtenaar, die bij de uitreiking der tweede distributiestamkaarten in het gebouw van V. en D. de leiding had, was een onzer beste en ijverigste medewerkers. Hij was echter niet alleen onze medewerker, doch hij was bovendien de leider van een speciale groep : de groep Peter genaamd. Deze groep had zich ten doel gesteld hulp te verlenen aan geallieerde piloten en ontsnapte krijgsgevangenen.

Deze hulp bestond in het naar Tilburg en omstreken vervoeren van piloten en krijgsgevangenen, het aldaar onderbrengen en het daarna verder geleiden naar België, waar zij aan de zogenaamde Witte Brigade en andere Belgische pilotengroepen werden overgegeven.

Uit de aard der zaak omvatten deze werkzaamheden tevens het verstrekken van alle benodigde valse papieren, zowel Nederlandse als Belgische, teneinde vooral voor de piloten en krijgsgevangenen het risico zo gering mogelijk te maken.

De groep Peter bestond uit 9 vaste medewerkers(sters), te weten 7 inwoners van Tilburg (waarvan Peter en nog een andere distributie-ambtenaar tot het ambtenarenkorps behoorden), een wachtmeester der Koninklijke Marechaussee te Goirle en Mevrouw M.J. Verhoeven-Cornelissen te Baerle-Hertog.

Enige weken voor de bevrijding werd zij door de S.D. gearresteerd en daags daarna namelijk op 10 September 1944 op de Schiethei te Breda gefusilleerd.

Ik kan niet nalaten op deze plaats de naam te noemen van 2 andere vaste medewerkers der groep, namelijk de dames L. en B. Pirottin, wonende Armhoefstraat 22. - blz 71

Eerst op het moment van de grensoverschrijding werden de vervalste Nederlandse papieren ingenomen en de vervalste Belgische papieren overhandigd. Aan de overzijde der grens werden de vluchtelingen op de vooraf vastgestelde plaats aan de Belgische groepen overgegeven, die op hun beurt voor het verdere transport zorgden. Zij werden dan meestal aan de Frans-Belgische grens weer overgegeven aan de Macquis, waarna getracht werd via Spanje of Zwitserland weer bij de geallieerden te komen. - blz 72

STUDENTEN

Op het evacuatiebureau hield men zich reeds onder de bezetting - zij het in beperkte mate - bezig met repatriëring van landgenoten uit Duitsland. Hiertoe werd gebruik gemaakt van blanco receptenbriefjes van een vijftal doktoren dezer stad. Daarop werd een verklaring gesteld, inhoudende dat een bepaald persoon, die voor de Arbeitseinsatz in Duitsland verbleef, onmiddellijk over moest komen voor een ernstig ziektegeval van zijn vader, moeder of echtgenote.
Nadat genoemde verklaring aan belanghebbende in Duitsland was toegezonden, had dit bijna steeds tot gevolg, dat hij enige dagen later met verlof te Tilburg arriveerde. - blz 73

Toen dit was geschied benoemden Burgemeester en Wethouders in hun plaats andere jonge en ongehuwde mensen. Voor de afdeling Persoonsbewijzen was het wederom een ondergedoken student. Hierna werd weer alles mogelijk en de illegale productie ging als vanouds zijn gang. - blz 75

Dagelijks moesten er nu 250 van deze kaarten worden ingevuld met gefingeerde gegevens.
Verscillende ambtenaren hebben dagen achtereen en vaak des nachts hieraan gewerkt. Ook enige studenten die niet aan het bureau verbonden waren, hebben hierbij geholpen. - blz 83

WAPENS

Op alle mogelijke wijzen probeerden men aan mitrailleurs, geweren, handgranaten en munitie te komen. Meestal was hetgeen werd binnengebracht, afgenomen van de Duitsers of werd door Duitsers, die onderdoken, uitgeleverd. Dit afnemen geschiedde meestal in de Oisterwijkse bossen. - blz 92

BEVRIJDING

Op 27 October 1944 werd Tilburg bevrijd en daarmede eindigt deze beschrijving. Ieder ging weer zijn eigen weg en spoedig was de groep waarmede ik zo lang en zo prettig mocht samenwerken, geheel uiteen gevallen. - blz 95

VERZET

Als Tilburgse groepen, waarmede wij veel en prettig hebben samengewerkt, noem ik daarom de groep Han, de groep Ome Frits, en de illegale Pater met zijn medewerkers. - blz 95

Tenslotte mag ik deze beschrijving zeker niet eindigen zonder mijn grote waardering en dank te hebben betuigd aan onze gemeentelijke superieuren uit de bezettingstijd, zowel voor de stille medewerking als voor de daadwerkelijke steun van hen ondervonden. met de gemeentelijke superieuren bedoel ik wel zeer in het bijzonder Tilburgs moedige beleidvolle Burgemeester en diens dito plaatsvervanger, de eerste wethouder, die onder andere Evacuatie-commissaris was en ons als zodanig steeds in zo hoge mate heeft gesteund. - blz 95

Aan de illegale activiteit ... werkten ... een betrekkelijk kleine kern van ambtenaren ... 15 personen ... op uitdrukkelijk verlangen der directie ... - blz 95, 96

Helaas vond een der ambtenaren de dood voor het vuurpeloton. Verder werden 22 ambtenaren genoodzaakt onder te duiken bij pogingen tot arrestatie door de S.D. ... Negen ambtenaren brachten enige tijd in gevangenschap door, doch werden vrijgepleit of vrijgekocht. Twee geraakten in een concentratiekamp, doch kwamen terug. - blz 96

ARBEITSEINSATZ

Eind 1940, doch vooral begin 1941, zijn vele personen, om zich te vrijwaren voor tewerkstelling in Duitsland en aangelokt door gunstige arbeidsvoorwaarden, vertrokken naar Frankrijk. - blz 97

R.K. LEERGANGEN - STUDENTEN

De vrijstelling wegens studie kon hoog worden opgevoerd, omdat de directie de Duitsers er van had kunnen overtuigen, dat de studenten van de R.K. Leergangen te Tilburg onder deze vrijstelling vielen, om welke reden velen zich alsnog bij dit instituut lieten inschrijven. Volgens een opgave van R.K. Leergangen bedroeg het aantal studenten in
1941-1942 : 1.550
1942-1943 : 1.786
1943-1944 : 2.290
1944-1945 : 0.678
- blz 117

Ook na de algemene inzet zijn nog verschillende personen voor uitzending naar Duitsland vrij gekomen, doordat zij zich nog lieten inschrijven als student der R.K. Leergangen ofwel overgingen naar landbouw of levensmiddelenbedrijven. - blz 119

Op deze manier kregen bijna alle landbouwers en landarbeiders vrijstelling. De oppervlakte van het gewest Tilburg was echter door al deze falsificaties ongeveer zo groot geworden als de oppervlakte van half Nederland !!! - blz 117

ARRESTATIE

Bij de uitreiking van de Tweede Distributiestamkaarten in het pand van Vroom en Dreesmann werden aan ongeveer 3.000 onderduikers of illegale wijze nieuwe distributiestamkaarten en inlegvellen verstrekt. Dit geschiedde in samenwerking met de geestelijkheid, geheime organisaties en de afdeling Bevolking van de gemeente-secretarie. In overleg met de Landelijke Organisatie werden daarom illegale werkers in dienst genomen, die deze functie alleen aanvaardden om illegaal te kunnen werken.

Helaas werden reeds op de derde dag van de uitreiking drie van deze illegale werkers door de S.D. gearresteerd. Die arrestatie stond evenwel niet in verband met de uitreiking van de Tweede Distributiestamkaart. ... De drie opengevallen plaatsen werden door drie andere illegale werkers bezet. - blz 129

Eenmaal werd op het politiebureau om 9 uur 's avonds bericht ontvangen dat om 11 uur [begin spertijd] een zoon van een vooraanstaande Tilburgse ingezetene moest worden gearresteerd, en zo luidde het bevel, dood of levend in Den Bosch bij de S.D. gebracht moest worden. Het was de dienstdoende inspecteur bekend, dat betrokkene bij een overval door de S.D. van een geheime vergadering te Nijmegen nog juist had kunnen ontvluchten. - blz 132

SLACHTOFFERS

Hun namen komen voor op het oorlogsgedenkteken voor Brabantse gesneuvelden, dat te Waalre is opgericht. [Van 27 Tilburgers zijn de namen op het gedenkteken te Waalre vermeld]. - blz 136

BRON ONGEDATEERD / 1948

Ook thans nog betrappen we er ons wel eens op, dat we zeggen : »Dat is toch zo lang nog niet geleden, want het was kort voor de oorlog« en dan pas dringt het tot ons door, dat het dan toch al 8 of meer jaren geleden is. - blz 138




Tilburg in de oorlogsjaren 1940-1945


Erwin Nas - kunst, cultuur & reizen - amerigo, 2017